بینش ژرف

در جهان امروز که با بحران‌های عمیق مشروعیت و افول اعتماد عمومی به نهادهای قدرت مواجه است، بازخوانی اندیشه‌های دکتر علی شریعتی درباره عدالت و مشروعیت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. شریعتی به عنوان روشنفکری دینی که هم با سنت اسلامی آشنایی عمیق داشت و هم با جریان‌های فکری مدرن، توانست طرحی نو دراندازد و مفاهیم بنیادین عدالت و مشروعیت را در قالبی نوین بازتعریف کند. در ۱۰ عنوان متسلسل و مرتبط اثبات خواهد شد شریعتی با فلسفه‌ی عدالت و تمامی کاستی‌ها و نقصان‌های معرفتی و آسیب‌های فلسفی که در شاکله‌ی اندیشه‌ورزی خویش به صورت نهفته دارد می‌تواند پارادایمی غالب جهت نقد قدرت و مشروعیت در جهان معاصر باشد و باید بر همین اساس به دنبال احیای گفتمان عدالت در عصر بحران مشروعیت بود:

۱: بستر تاریخی-فکری شکل‌گیری اندیشه شریعتی

۱-۱. شرایط تاریخی ایران معاصر

شریعتی در دوره‌ای پرالتهاب از تاریخ ایران ظهور کرد؛ دوره‌ای که جامعه ایرانی با چالش‌های متعددی از جمله استبداد سیاسی، وابستگی اقتصادی و بحران هویت فرهنگی روبرو بود. در چنین فضایی، شریعتی کوشید پاسخی به این پرسش اساسی دهد که چگونه می‌توان جامعه‌ای عادلانه و آزاد بر اساس ارزش‌های اصیل اسلامی بنا نهاد.

۱-۲. تأثیرپذیری از جریان‌های فکری جهانی

شریعتی را می‌توان محصول دیالوگ خلاق بین سنت اسلامی و مدرنیته غربی دانست. از یک سو، تحت تأثیر عرفان ایرانی-اسلامی و تشیع علوی بود و از سوی دیگر، با اندیشه‌های مارکس، سارتر، فانون و یرس آشنايی عمیق داشت. این آشنایی به او امکان داد مسئله عدالت را در افقی جهانی و در عین حال ریشه‌دار در سنت فکری اسلامی مطرح کند.

۲: بنیان‌های فلسفی نظریه عدالت شریعتی

۲-۱. انسان‌شناسی فلسفی

در قلب نظریه عدالت شریعتی، انسان‌شناسی فلسفی خاصی نهفته است. از دید او، انسان موجودی است دارای کرامت ذاتی، آزادی و مسئولیت. این نگاه، مبنای نظریه عدالت او را تشکیل می‌دهد که در آن، عدالت نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه شرط لازم برای تحقق کرامت انسانی است.

۲-۲. معرفت‌شناسی انتقادی

شریعتی با اتخاذ رویکردی انتقادی نسبت به دانش، بر این باور بود که معرفت همواره در بستر قدرت شکل می‌گیرد. از این رو، برای دستیابی به عدالت اسلامی به نقد روابط قدرت نهفته در تولید دانش پرداخت. این نگاه، او را به سمت نقد تاریخ رسمی و روایت‌های مسلط سوق داد.

۳: تحلیل شریعتی از مفهوم مشروعیت

۳-۱. تمایز بین مشروعیت صوری و مشروعیت ذاتی

شریعتی با تمایز قائل شدن بین مشروعیت صوری و مشروعیت ذاتی، نشان داد که مشروعیت واقعی نه از طریق formalities قانونی یا religious، بلکه از طریق تحقق عدالت و پاسخگویی به نیازهای واقعی مردم به دست می‌آید. از دید او، مشروعیت صوری ممکن است از طریق ابزارهای مختلفی از جمله تاریخ‌سازی یا تفسیرهای دینی ایجاد شود، اما این مشروعیت بدون پشتوانه عدالت، ناپایدار و توهم‌آمیز است.

۳-۲. نقد مشروعیت‌سازی از طریق تاریخ

شریعتی با بینشی عمیق، مکانیسم‌های مشروعیت‌سازی از طریق تاریخ را نقد کرد. او نشان داد که چگونه روایت‌های تاریخی در خدمت تثبیت قدرت حاکمان قرار می‌گیرند و چگونه "تاریخ رسمی" همواره روایت پیروزمندان است. در مقابل، او بر "تاریخ حقیقی" تأکید داشت که روایت مظلومان و محرومان است.

۴: تقابل اسلام علوی و اسلام اموی

۴-۱. اسلام اموی: دین در خدمت قدرت

شریعتی با طرح مفهوم "اسلام اموی"، به تحلیل انحراف تاریخی از اسلام اصیل پرداخت. از دید او، اسلام اموی نماینده تبدیل دین به ایدئولوژی حکومتی است که در آن:

1. دین به ابزار مشروعیت‌بخشی به قدرت تبدیل می‌شود
2. مفاهیم دینی در خدمت تثبیت سلطه reinterpreted می‌شوند
3. عدالت ذاتی دین قربانی مصلحت‌های حکومتی می‌شود

۴-۲. اسلام علوی: دین در خدمت عدالت

در مقابل، "اسلام علوی" نماینده اسلام اصیل و رهایی‌بخش است که:

1. عدالت را محور مشروعیت می‌داند
2. قدرت را مسئولیت می‌داند نه امتیاز
3. همواره جانب محرومان و مظلومان را می‌گیرد
4. بر نقد مستمر قدرت تأکید دارد

۵: ابعاد چندگانه عدالت در اندیشه شریعتی

۵-۱. عدالت اقتصادی

شریعتی عدالت اقتصادی را شرط لازم برای تحقق جامعه‌ای عادلانه می‌دانست. از دید او، جامعه‌ای که در آن شکاف طبقاتی عمیق وجود دارد، نمی‌تواند مدعی عدالت باشد. او با الهام از قرآن، بر مسئولیت جامعه در قبال محرومان تأکید می‌کرد.

۵-۲. عدالت فرهنگی

عدالت فرهنگی از دید شریعتی به معنای به رسمیت شناختن حق تمامی اقشار جامعه برای مشارکت در تولید فرهنگ و تعریف هویت است. او با "استحمار" (القای فرهنگی) مبارزه می‌کرد و بر ضرورت خودآگاهی فرهنگی تأکید داشت.

۵-۳. عدالت سیاسی

عدالت سیاسی در اندیشه شریعتی به معنای مشارکت واقعی مردم در سرنوشت خویش و نقد مستمر قدرت است. او با هرگونه انحصار قدرت مخالف بود و بر مسئولیت‌پذیری حاکمان تأکید می‌ورزید.

۶: نقد شریعتی بر مکانیسم‌های بازتولید قدرت

۶-۱. تولید گفتمان مسلط

شریعتی با بینشی جامعه‌شناختی، چگونگی تولید گفتمان‌های مسلط در خدمت تثبیت قدرت را تحلیل کرد. از دید او، این گفتمان‌ها از طریق نهادهای مختلف از جمله آموزش و پرورش، رسانه‌ها و نهادهای دینی تولید و بازتولید می‌شوند.

۶-۲. نهادسازی و عرفی‌سازی مقدسات

شریعتی نشان داد که چگونه قدرت از طریق نهادسازی، مفاهیم دینی را به ابزار کنترل اجتماعی تبدیل می‌کند. او از "عرفی‌سازی مقدسات" سخن می‌گفت و هشدار می‌داد که وقتی دین به ایدئولوژی حکومتی تبدیل شود، توانایی نقد قدرت را از دست می‌دهد.

۷: تلفیق دیدگاه شریعتی و ماکیاولی

۷-۱. رویکرد واقع‌گرایانه ماکیاولی

ماکیاولی با نگاهی واقع‌گرایانه به قدرت، بر کارآمدی و اثرگذاری ابزارهای حکمرانی تأکید می‌کند. از دید او، حکمران موفق کسی است که از تمامی ابزارهای available برای حفظ قدرت استفاده کند، حتی اگر این ابزارها با موازین اخلاقی سنتی در تضاد باشند.

۷-۲. نگاه آرمان‌گرایانه شریعتی

شریعتی اما با نگاهی آرمان‌گرایانه، بر اخلاق و عدالت به عنوان شروط لازم مشروعیت تأکید می‌ورزد. از دید او، قدرت بدون عدالت نه تنها مشروع نیست، بلکه در درازمدت پایدار نیز نخواهد بود.

۷-۳. سنتز نظری: قدرت مسئولانه

تلفیق این دو دیدگاه به "نظریه قدرت مسئولانه" می‌انجامد:

1. قدرت نیازمند ابزارهای عملی و کارآمد است (بعد ماکیاولی)
2. اما این ابزارها باید در خدمت عدالت و اخلاق باشند (بعد شریعتی)
3. مشروعیت واقعی از تلفیق کارآمدی و اخلاق حاصل می‌شود

۸: بررسی تطبیقی در تاریخ اسلام

۸-۱. موردکاوی: خلافت اموی

حکومت اموی نمونه‌ای کلاسیک از کاربست دیدگاه ماکیاولی بدون توجه به بعد شریعتی است:

1. استفاده هوشمندانه از ابزارهای تاریخی و دینی برای مشروعیت‌بخشی
2. اما فقدان عدالت اجتماعی و اخلاق حکمرانی
3. نتیجه: سقوط نهایی علیرغم قدرت ظاهری

۸-۲. موردکاوی: نهضت امام حسین(ع)

قیام امام حسین(ع) از دید شریعتی نمونه‌ای از تلفیق قدرت و اخلاق است:

1. ایستادگی در برابر قدرت ناعادلانه
2. تأکید بر مسئولیت اخلاقی در برابر قدرت
3. الگویی برای مشروعیت مبتنی بر عدالت

۹: Implications برای جهان معاصر

۹-۱. درس‌هایی برای حکمرانی مدرن:

1. مشروعیت دموکراتیک نیازمند عدالت اجتماعی است
2. ابزارهای مدرن حکمرانی باید در خدمت اخلاق باشند
3. نقد مستمر قدرت ضرورت جامعه سالم است
4. شفافیت و پاسخگویی شرط لازم مشروعیت است

۹-۲. Relevance در عصر پست‌حقیقت

اندیشه شریعتی در عصر حاضر بیش از هر زمان دیگری relevance دارد:

1. نقد روایت‌های مسلط در عصر اطلاعات
2. تأکید بر عدالت در جهان نابرابر
3. مسئولیت اخلاقی در برابر قدرت
4. ضرورت بازتعریف مشروعیت در عصر شبکه‌ای

۱۰: نقدهای وارد بر اندیشه شریعتی

۱۰-۱. نقدهای روشنفکری

برخی روشنفکران بر شریعتی نقدهایی وارد کرده‌اند از جمله:

1. غلبه جنبه‌های شاعرانه و عاطفی بر تحلیل‌های systematic
2. عدم ارائه برنامه عملی مشخص برای تحقق عدالت
3. تنش بین جنبه‌های revolutionary و reformist در اندیشه او

۱۰-۲. نقدهای دینی

از سوی برخی ناقدان دینی نیز نقدهایی به شریعتی وارد شده است:

1. تفسیرهای personal از متون دینی
2. تأثیرپذیری از مارکسیسم در تحلیل‌های اجتماعی
3. ایجاد شکاف بین نسل جوان و سنت‌های دینی

شریعتی و مفهوم عدالت

شریعتی با تأکید بر عدالت و حقیقت، نقدی عمیق به بازتولید قدرت صرفاً مبتنی بر ابزارهای تاریخی و دینی ارائه می‌دهد. او نشان می‌دهد که مشروعیت بدون عدالت، توهمی بیش نیست و دیر یا زود فرو می‌پاشد. از دیدگاه شریعتی، پذیرش بدون نقد روایت‌ها و گزاره‌های تاریخی، تنها بازتولید قدرت و تثبیت سلطه نابرابر را به دنبال دارد.

«قدرت بدون عدالت، هرچقدر مستحکم باشد، بر پایهٔ توهم است و نه حقیقت.» – شریعتی

شریعتی همچنین نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلام علوی با تأکید بر عدالت اجتماعی، برابری و آزادی، الگویی واقعی برای مشروعیت سیاسی است، برخلاف مدل‌های قدرت مبتنی بر ابزارهای تاریخی و دینی صرف.

اسلام علوی و مشروعیت اخلاقی

اسلام علوی، برخلاف اسلام اموی، بر عدالت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی تأکید دارد. شریعتی معتقد است که مشروعیت واقعی قدرت تنها در چارچوب اخلاق و عدالت قابل تحقق است و هرگونه ابزار تاریخی یا دینی بدون اخلاق، مشروعیت کاذب ایجاد می‌کند.

1. عدالت محور اصلی مشروعیت است.
2. ابزارهای تاریخی و دینی بدون نقد، توهم مشروعیت ایجاد می‌کنند.
3. اسلام علوی نمونه‌ای از تلاش برای تلفیق اخلاق و قدرت واقعی است.

تلفیق دیدگاه ماکیاولی و شریعتی

ترکیب تحلیل ماکیاولی و شریعتی به ما امکان می‌دهد تا قدرت عملی و مشروعیت اخلاقی را همزمان بررسی کنیم:

1. ماکیاولی: قدرت برای دوام نیازمند استفاده از ابزارهایی است که ممکن است اخلاقی نباشند.
2. شریعتی: مشروعیت واقعی بدون عدالت و اخلاق پایدار نیست.

این تلفیق به تحلیل حکومت‌ها کمک می‌کند تا بفهمیم چگونه ابزارهای تاریخی و دینی به کار گرفته می‌شوند و چرا فقدان عدالت، مشروعیت را تهدید می‌کند. در واقع، حکومت موفق باید هم ابزار عملی داشته باشد و هم عدالت و اخلاق را رعایت کند.

مثال‌ها و تحلیل تطبیقی

بررسی مثال‌های تاریخی نشان می‌دهد که بازتفسیر قصص دینی و نسبت دادن شخصیت‌ها به دوره‌های مختلف، ابزار عملی برای مشروعیت بوده است. شریعتی بر این نکته تأکید دارد که مشروعیت کاذب تنها باعث ایجاد توهم قدرت می‌شود و در نهایت با بحران روبرو خواهد شد.

این تحلیل به ویژه در بررسی تاریخ اسلام اموی و مقایسه آن با اسلام علوی اهمیت دارد. اسلام اموی به ابزارهای تاریخی و دینی بدون تأکید بر عدالت تکیه داشت، در حالی که اسلام علوی بر اخلاق، عدالت و مشروعیت واقعی تأکید می‌کند.

پیامدها برای تحلیل سیاسی امروز

در تحلیل سیاسی معاصر، تلفیق ماکیاولی و شریعتی نشان می‌دهد که هرگونه مشروعیت مبتنی بر ابزار تاریخی یا دینی بدون عدالت، قابل اعتماد نیست. قوانین و ساختارهای سیاسی باید هم اخلاقی باشند و هم از ابزارهای عملی بهره ببرند تا مشروعیت واقعی حاصل شود.

«قدرت بدون اخلاق و عدالت، حتی اگر تاریخی و دینی حمایت شده باشد، نهایتاً بی‌ثبات خواهد بود.»

درس‌های بخش سوم

1. عدالت و اخلاق، پایهٔ مشروعیت واقعی هستند.
2. ابزار تاریخی و دینی بدون نقد، مشروعیت کاذب ایجاد می‌کند.
3. تلفیق تحلیل ماکیاولی و شریعتی، چارچوبی کامل برای بررسی قدرت و مشروعیت ارائه می‌دهد.
4. پایداری حکومت وابسته به رعایت همزمان عدالت و استفاده هوشمندانه از ابزارهای عملی است.

جمع‌بندی بخش سوم: عدالت به مثابه پارادایم

شریعتی با احیای مفهوم عدالت در مرکز تفکر دینی و سیاسی، پارادایمی نوین برای فهم رابطه قدرت و مشروعیت ارائه می‌دهد. از دید او:

1. مشروعیت واقعی تنها از مسیر عدالت قابل دستیابی است
2. قدرت بدون اخلاق، هرچقدر هم کارآمد، ناپایدار است
3. مسئولیت روشنفکر، نقد مستمر رابطه قدرت و دانش است
4. عدالت تنها یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه روش زندگی است

این نگاه نه تنها در زمانه شریعتی، بلکه در جهان امروز نیز راهنمای عمل برای همه کسانی است که دغدغه عدالت و حقیقت دارند. در جهانی که با بحران مشروعیت و نابرابری فزاینده مواجه است، اندیشه شریعتی همچون چراغی است که راه نقد قدرت و طلب عدالت را روشن می‌کند.

این تحلیل جامع نشان می‌دهد که اندیشه شریعتی نه تنها برای زمانه خود، بلکه برای جهان پیچیده امروز نیز حاوی درس‌ها و insights ارزشمندی است.

در این بخش، نقد شریعتی و تحلیل اسلام علوی با دیدگاه ماکیاولی تلفیق شد تا نشان دهد که مشروعیت واقعی تنها با عدالت و اخلاق حاصل می‌شود، و ابزارهای تاریخی و دینی بدون این اصول، قدرت را سست می‌کند. این تحلیل، پایه‌ای است برای بخش چهارم که تحلیل تطبیقی با جمهوری اسلامی امروز و نتیجه‌گیری جامع را ارائه خواهد داد.

ضمیمه:

گزیده‌ای از آثار شریعتی پیرامون مفهوم عدالت

1. «عدالت، نه به عنوان یک شعار، بلکه به عنوان یک روش زندگی»
2. «قدرت وقتی مقدس است که در خدمت عدالت باشد»
3. «مسئولیت ما در قبال تاریخ، بازگرداندن عدالت به کانون قدرت است»
4. «اسلام، دین عدالت است نه دین compromise با ظلم»

خلافت اموی (۶۶۱-۷۵۰ میلادی) را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ اسلام دانست که در آن مفاهیم قدرت، مشروعیت و دین در قالبی نوین بازتعریف شدند. این دوره که به «الدولة الأمویة» معروف شد، نه تنها یک حکومت سیاسی، بلکه پروژه‌ای تمدنی بود که ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فکری جهان اسلام را برای قرن‌ها شکل داد.

پس‌زمینه تاریخی و زمینه‌های شکل‌گیری

خلافت اموی در شرایطی پا گرفت که جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر، دوره پرالتهابی را پشت سر می‌گذاشت. کشته شدن عثمان و نبردهای داخلی دوره علی بن ابی‌طالب، بستر مناسبی برای ظهور قدرتی متمرکز و باثبات فراهم کرد. معاویة بن ابی‌سفیان با بهره‌گیری از تجربه طولانی خود در مدیریت شام، و با الهام از سنت‌های امپراتوری بیزانس، موفق به تأسیس نخستین سلسله hereditary در تاریخ اسلام شد.

انتقال پایتخت از مدینه به دمشق نمادین بود از تغییری بزرگتر: گذار از حکومتی مبتنی بر سادگی و شورای صحابه به دولتی متمرکز با دیوان‌سالاری پیچیده. این انتقال تنها جغرافیایی نبود، بلکه نشان‌دهنده تحولی در ماهیت حکمرانی بود. دمشق، با پیشینه تمدنی کهن و قرارگیری در مرکز امپراتوری بیزانس، الگویی جدید از حکمرانی را به امویان عرضه کرد.

معماری قدرت و نظام حکمرانی

امویان موفق به ایجاد ساختار حکومتی منسجمی شدند که عناصر سنتی عربی را با دستاوردهای تمدنی امپراتوری‌های همسایه درهم می‌آمیخت. نظام دیوان‌سالاری امویان شامل دیوان‌های تخصصی مانند دیوان الخراج (مالیات)، دیوان الجند (نظامی) و دیوان الرسائل (مکاتبات) بود. این ساختار پیچیده اداری، امکان مدیریت قلمرویی وسیع از آسیای مرکزی تا شمال آفریقا را فراهم می‌آورد.

سیستم مالیاتی امویان نمونه‌ای از این تلفیق بود. آنان نظام مالیاتی بیزانسی را با مفاهیم اسلامی مانند خراج، جزیه و زکات ترکیب کردند. این رویکرد نه تنها کارآمدی اقتصادی را تضمین می‌کرد، بلکه به امویان امکان می‌داد درآمد پایدار برای حفظ ارتش منظم و بوروکراسی گسترده خود داشته باشند.

استراتژی‌های مشروعیت‌سازی: تلفیق دین و سیاست

یکی از درخشان‌ترین جنبه‌های حکمرانی امویان، توانایی آنان در خلق و اجرای استراتژی‌های پیچیده مشروعیت‌سازی بود. امویان به خوبی می‌دانستند که حکومت صرفاً مبتنی بر زور محکوم به شکست است. از این رو، پروژه‌ای چندبعدی برای مشروعیت‌بخشی به قدرت خود طراحی کردند.

بازتفسیر قصص قرآنی ابزار اصلی امویان در این پروژه بود. آنان با خوانشی هدفمند از داستان‌های قرآنی، مفاهیمی مانند «خلافت» و «امامت» را بازتعریف کردند. داستان آدم به عنوان نماد «خلیفة الله» تفسیر شد و این مفهوم به حاکمان اموی تعمیم داده شد. قصه نوح بر اهمیت اطاعت از اولی الامر تأکید داشت و حکایت ابراهیم مفهوم رهبری دینی را بازسازی می‌کرد.

تاریخ‌سازی و اسطوره‌پردازی بعد دیگر این استراتژی بود. امویان با ایجاد پیوندهای نسبی نمادین با شخصیت‌های مقدس و ساخت روایت‌های تاریخی درباره «تقدیر الهی» خاندان خود، در پی ایجاد مشروعیتی فراتر از قدرت زمینی بودند. این روایت‌سازی‌ها اغلب توسط تاریخ‌نگاران وابسته به دربار تولید و ترویج می‌شد.

دستگاه ایدئولوژیک اموی: نهادهای تولید گفتمان

امویان موفق به ایجاد شبکه‌ای از نهادهای تولید گفتمان شدند که بیوقفه در حال تولید و بازتولید مبانی مشروعیت حکومت بودند. شعرای درباری با سرودن قصاید ستایش‌آمیز، تصویری آرمانی از خلفا ترسیم می‌کردند. محدثان وابسته با جعل و گزینش حدیث، پایه‌های دینی حکومت را مستحکم می‌ساختند. قضات حکومتی با تلفیق فقه و سیاست، چارچوب قانونی لازم را فراهم می‌آوردند.

پروپاگاندای مذهبی امویان از پیچیدگی قابل توجهی برخوردار بود. خطبه‌های نماز جمعه به رسانه‌ای قدرتمند برای انتقال پیام‌های حکومتی تبدیل شده بود. مناسک و آیین‌های نمایشی، عظمت و شکوه خلافت را به نمایش می‌گذاشتند. استفاده از نمادها و نشانه‌های اسلامی در معماری بناهای عمومی و سکه‌ها، حضور دائمی حکومت در زندگی روزمره مردم را تضمین می‌کرد.

تحلیل ماکیاولیستی قدرت اموی

اگر بخواهیم حکمرانی امویان را با معیارهای ماکیاولی تحلیل کنیم، درمی‌یابیم که آنان بسیاری از اصول «شهریار» را به شکلی بدیع به کار بسته بودند. Virtù اموی در تلفیق زیرکی بدوی عربی با ظرافت تمدن شهری رومی-بیزانسی تجلی می‌یافت. آنان از Fortuna (فرصت‌های تاریخی) به بهترین شکل بهره بردند و با درک صحیح از شرایط پس از فتنه اول، موفق به تأسیس سلسله‌ای پایدار شدند.

رویکرد Realpolitik امویان در اولویت‌دادن مصلحت نظام بر احکام شرعی آشکار بود. آنان زمانی که بین منافع حکومت و احکام دینی تعارضی پیش می‌آمد، بی‌تردید مصلحت حکومتی را برمی‌گزیدند. این رویکرد عملی به امویان امکان می‌داد در شرایط پیچیده سیاسی تصمیم‌های واقع‌بینانه بگیرند.

استراتژی بقای امویان مبتنی بر ترکیبی از ایجاد ترس و احترام در رعایا، تفرقه‌اندازی میان گروه‌های مخالف (Divide et Impera) و نمایش قدرت و ثروت برای ایجاد هیبت بود. این ترکیب به آنان امکان می‌داد با حداقل هزینه، حداکثر کنترل را بر قلمروی وسیع خود اعمال کنند.

مقاومت‌ها و چالش‌های مشروعیت

با وجود تمام تدابیر امویان، حکومت آنان با چالش‌های متعددی در زمینه مشروعیت روبرو بود. شیعیان با طرح مفهوم امامت الهی، مشروعیت خلافت اموی را به چالش می‌کشیدند. خوارج با نفی هرگونه مصالحه در دین، بنیادهای فکری حکومت اموی را هدف قرار داده بودند. زهاد و عباد نیز با رویکردی عرفانی و انزواگرایانه، شکل دیگری از مقاومت در برابر قدرت مسلط را نمایندگی می‌کردند.

بحران‌های درونی نیز مشروعیت امویان را تهدید می‌کرد. تنش بین سنت عربی و فرهنگ ایرانی-رومی، شکاف بین شهرنشینان و بادیه‌نشینان، و تضاد منافع قبایل مختلف، همواره ثبات حکومت را تحت تأثیر قرار می‌داد.

میراث فکری-تمدنی امویان

دستاوردهای تمدنی امویان قابل توجه بود. توسعه شهرسازی و معماری با نمونه‌های درخشان مانند قبه الصخره و مسجد اموی دمشق، ایجاد سیستم پستی و ارتباطی کارآمد، و تقویت علوم لغت و نحو عربی، از جمله میراث ماندگار این دوره است.

در حوزه فکری، امویان تأثیرات ماندگاری بر جای گذاشتند. شکل‌گیری علم کلام با محوریت بحث جبر و اختیار، آغاز تدوین نظام‌مند تاریخ اسلامی، و پایه‌گذاری فقه حکومتی (سیاسة شرعیة) از جمله این تأثیرات است.

خوانش انتقادی و درس‌های تاریخی

از منظر فلسفه سیاسی، خلافت اموی نمونه‌ای کلاسیک از تبدیل دین به ایدئولوژی حکومتی است. علی شریعتی در تحلیل خود از «اسلام اموی» به درستی به تقابل اسلام ناب و اسلام حکومتی اشاره می‌کند. از دیدگاه فوکویی نیز می‌توان به تحلیل رابطه دانش و قدرت در تولید روایت‌های تاریخی اموی پرداخت.

درس‌های تاریخی دوره اموی برای جهان معاصر بسیار ارزشمند است. استفاده از دین برای مشروعیت‌بخشی سیاسی، تلفیق سنت و مدرنیته در حکمرانی، و مدیریت تنوع فرهنگی از جمله این درس‌هاست. اما در کنار اینها، هشدارهای مهمی نیز وجود دارد: خطر تبدیل دین به ایدئولوژی حکومتی، پیامدهای نادیده گرفتن عدالت اجتماعی، و قیمت تبدیل خلافت به سلطنت.

پس‌زمینهٔ تاریخی خلافت اموی

خلافت اموی، از سال ۶۶۱ تا ۷۵۰ میلادی، یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام بود که سیاست، قدرت و دین به شکلی بی‌سابقه با هم تلفیق شدند. خلفای اموی، با بهره‌گیری از ابزارهای تاریخی و دینی، مشروعیت خود را تقویت کردند. در این دوره، بازتفسیر قصص قرآنی و نسبت دادن شخصیت‌ها به دوره‌های تاریخی مختلف به عنوان ابزاری برای تثبیت قدرت به کار گرفته شد.

یکی از ویژگی‌های بارز امویان، تأکید بر پیوند ولایت با پیامبران و شخصیت‌های دینی بود. این استراتژی، مشابه توصیهٔ ماکیاولی دربارهٔ استفاده از باورها و ترس‌های مردم برای حفظ قدرت، عملی شد. هدف آن ایجاد هویتی واحد و مشروعیت دینی برای خلافت بود.

ابزارهای مشروعیت در حکومت اموی

ابزارهای مشروعیت حکومت اموی چند محور اصلی داشتند:

1. بازتفسیر قصص دینی: شخصیت‌ها و داستان‌های قرآنی برای مشروعیت بخشی به حکومت بازخوانی و بازتفسیر شدند.
2. تاریخ‌سازی: نسبت دادن رویدادها و افراد تاریخی به حاکمان اموی، برای تثبیت مشروعیت و ایجاد پیوندی با گذشته مقدس.
3. پروپاگاندای مذهبی: خطبه‌ها، شعرا و مورخان حامی دولت، باورهای مردم را جهت‌دهی می‌کردند.

مثال روشن، نسبت دادن شیخین به پیامبر، و تعریف بعثت محمد در تداوم رسالت انبیا و مرسلینی مانند آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و بازخوانی قصص نوح و آدم برای تثبیت مشروعیت خلفای اموی بود. این ابزارها نشان‌دهندهٔ تلفیق تاریخ، دین و سیاست برای بقا و قدرت است.

بازتفسیر قصص و کنترل جامعه

قصص قرآنی و تاریخی نه فقط آموزه اخلاقی، بلکه ابزار کنترل جامعه بودند. بازتفسیرها، گاه با تغییر جزئیات، واقعیت تاریخی را تحریف می‌کردند تا نظم و هنجار اجتماعی تثبیت شود. این روش، تأثیر مستقیمی بر شکل‌دهی به فرهنگ سیاسی و اجتماعی داشت و همزمان مشروعیت دینی حکومت را تقویت می‌کرد.

امویان با استفاده از این روش، توانستند مخالفت‌های محلی و گروه‌های رقیب را کنترل کنند و جریان‌های سیاسی مخالف را محدود سازند. بازتفسیر قصص، به ویژه داستان ازل و سرمد و آفرینش زمین و زمان و بعدها طرح مسائلی مبتنی بر جبر و تفویض، ابزاری برای تثبیت هنجارهای اخلاقی و اجتماعی بود که مطابق منافع حکومت طراحی شده بود.

قدرت، مشروعیت و سیاست واقع‌گرایانه

نیکولو ماکیاولی در تحلیل خود نشان می‌دهد که قدرت برای دوام نیازمند استفاده از ابزارهایی است که گاه اخلاقی نیستند. حکومت اموی نمونه‌ای واقعی از این نظریه است. مشروعیت دینی و تاریخی به عنوان وسیله‌ای برای تثبیت قدرت و کنترل جامعه به کار گرفته شد، بدون اینکه لزوماً بر حقیقت تاریخی تکیه داشته باشد.

«هدف وسیله را توجیه می‌کند؛ اگر باور مردم بتواند قدرت را حفظ کند، باید از آن بهره برد.» – ماکیاولی

این نکته، در تحلیل حکومت اموی بسیار قابل مشاهده است. بازتفسیر قصص، تاریخ‌سازی و پروپاگاندای مذهبی مانند روایت‌های منقول از ابوهریره و کعب‌الاحبار، ابزارهایی عملی و واقع‌گرایانه برای حفظ قدرت بودند.

بازخوانی اخلاق و عدالت در سیاست اموی

اگرچه مشروعیت دینی و تاریخی برای حفظ حکومت به کار گرفته شد، اما فقدان عدالت و حقیقت در برخی موارد، پایه‌های قدرت را سست می‌کرد. تحلیل تاریخ نشان می‌دهد که حکومت‌های اموی گاه با بحران مشروعیت روبه‌رو شدند، زیرا مشروعیت صرفاً مبتنی بر ابزارهای دینی و تاریخی بدون تأکید بر عدالت و اخلاق برقرار شده بود.

1. قدرت بدون اخلاق، حتی اگر مشروعیت تاریخی داشته باشد، دوام ندارد.
2. بازخوانی قصص دینی باید همراه با تحلیل عدالت و اخلاق باشد تا مشروعیت واقعی ایجاد شود.
3. حکومت اموی نشان می‌دهد که مشروعیت مبتنی بر روایت بدون نقد، دیر یا زود با بحران مواجه می‌شود.

درس‌های تاریخی بخش دوم

خلافت اموی نه تنها یک دوره تاریخی، بلکه پارادایمی برای فهم رابطه دین و قدرت در تمدن اسلامی است. این دوره به ما می‌آموزد که مشروعیت دینی بدون عدالت اجتماعی ناپایدار است، تاریخ‌سازی ابزاری قدرتمند ولی خطرناک در سیاست است، و تلفیق سنت و نوآوری می‌تواند هم فرصت باشد و هم تهدید.

مطالعه خلافت اموی همچون آزمایشگاهی برای بررسی پیچیده‌ترین مفاهیم فلسفه سیاسی و جامعه‌شناسی دین عمل می‌کند. درک این دوره کلیدی است برای فهم بسیاری از تحولات جهان اسلام تا به امروز، و نشان می‌دهد که چگونه پروژه‌های مشروعیت‌سازی می‌توانند همزمان هم تمدن‌ساز باشند و هم بحران‌آفرین.

تحلیل حکومت اموی نشان می‌دهد که تاریخ و قصص دینی می‌توانند ابزار قدرتمندی برای مشروعیت و کنترل باشند، اما در صورت فقدان عدالت و اخلاق، قدرت پایدار نخواهد ماند. این بخش، زمینه را برای بررسی نقد شریعتی و اسلام علوی در بخش بعدی فراهم می‌کند و به خواننده امکان می‌دهد تا از دیدگاه فلسفی–سیاسی، تحلیل دقیق‌تری از مشروعیت قدرت داشته باشد.

هویت تاریخی

انسان از آغاز تمدن همواره با پرسش‌های بنیادینی درباره خاستگاه، هویت و جایگاه خود در جهان روبرو بوده است. این کنجکاوی ذاتی نه تنها نشان‌دهنده نیاز فطری بشر به درک گذشته است، بلکه بیانگر تلاش او برای معنابخشی به حال و ترسیم آینده‌ای مبتنی بر خرد جمعی است. پرسش از قدمت آدم، چه بر اساس روایت‌های دینی صدهزار سال پیش باشد و چه بر اساس محاسبات دیگر به ۶۰۰۰ سال برسد، در حقیقت نمادی از این جستجوی همیشگی است.

تمدن‌های مختلف در طول تاریخ همواره کوشیده‌اند با ایجاد روایت‌های تاریخی منسجم، چهارچوبی برای فهم مشترک از جهان ارائه دهند. این روایت‌ها اغلب در قالب اسطوره‌ها، ادیان و فلسفه‌ها ظهور یافته و کارکردی فراتر از توصیف صرف وقایع تاریخی داشته‌اند. آنها به جوامع انسانی کمک کرده‌اند تا مفاهیم پیچیده‌ای مانند عدالت، اخلاق، قدرت و حقیقت را درک کرده و برای آنها چارچوب‌های نظری و عملی تعریف کنند.

بخش اول: تاریخ به مثابه ابزار شناخت یا ابزار قدرت

۱-۱. دوگانگی کارکردی روایت‌های تاریخی

روایت‌های تاریخی و دینی در طول تمدن بشری دارای کارکردی دوگانه بوده‌اند. از یک سو، این روایت‌ها حامل آموزه‌های فلسفی و اخلاقی بوده و به انسان‌ها در درک مفاهیم انتزاعی کمک کرده‌اند. از سوی دیگر، همان روایت‌ها به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت‌های سیاسی تبدیل شده‌اند. این دوگانگی ماهوی، مسئله‌ای است که فلاسفه تاریخ همواره با آن روبرو بوده‌اند.

۱-۲. تمایز میان حقیقت تاریخی و روایت تاریخی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فلسفه تاریخ، تمایز قائل شدن بین حقیقت تاریخی و روایت تاریخی است. حقیقت تاریخی به وقایع عینی و واقعی اشاره دارد که مستقل از تفسیر و برداشت انسان‌ها وجود دارند. در مقابل، روایت تاریخی بازنمایی این وقایع در ذهن انسان‌هاست که تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله فرهنگ، ایدئولوژی و منافع قدرت شکل می‌گیرد.

بخش دوم: تمدن به مثابه عرصه تقابل حقیقت و قدرت

۲-۱. سرآغازهای تمدن و نقش روایت‌های بنیادین

تمدن‌های باستانی همواره با روایت‌های بنیادین درباره خاستگاه انسان و جهان شکل گرفته‌اند. این روایت‌ها در مصر باستان، میان‌رودان، ایران و یونان باستان، نه تنها توضیحی برای پدیده‌های طبیعی ارائه می‌دادند، بلکه مبانی مشروعیت نظام‌های سیاسی و اجتماعی را نیز تأمین می‌کردند. در این چهارچوب، پادشاهان خود را نمایندگان خدایان روی زمین می‌خواندند و فرمانروایی خود را ادامه اراده الهی قلمداد می‌کردند.

۲-۲. مورد مطالعه: حکومت اموی و بازتفسیر تاریخ

حکومت اموی نمونه بارزی از استفاده ابزاری از تاریخ و روایت‌های دینی برای کسب مشروعیت است. معاویه و جانشینان او با ایجاد شبکه‌ای از مفسران و تاریخ‌نگاران وابسته به دربار، روایت خاصی از تاریخ اسلام ارائه دادند که در آن، مخالفان سیاسی حاشیه‌ای شده و اعمال خلفا توجیه می‌شد.

بخش سوم: رابطه سه‌گانه قدرت، حقیقت و اخلاق

۳-۱. نظریه قدرت در فلسفه سیاسی

در فلسفه سیاسی، قدرت به توانایی اعمال اراده بر دیگران تعریف می‌شود. اما پرسش اساسی این است که این اعمال اراده بر چه مبنایی می‌تواند مشروع باشد؟ افلاطون در جمهوریت، حکومت فیلسوف-شاهان را پیشنهاد می‌کند که بر اساس حقیقت و عدالت فرمان می‌رانند. در مقابل، ماکیاولی در شهریار، قدرت را جدا از اخلاق می‌داند و حفظ قدرت را بالاترین ارزش قلمداد می‌کند.

۳-۲. شریعتی و نقد قدرت بدون عدالت

علی شریعتی، روشنفکر ایرانی، به درستی اشاره می‌کند که "قدرت بدون عدالت و حقیقت، هرچقدر هم مستحکم به نظر برسد، نهایتاً فرو می‌پاشد، زیرا عدالت روح زندگی اجتماعی است و بی‌عدالتی، فساد را در پی دارد."

بخش چهارم: مکاتب کلاسیک فلسفه تاریخ

۴-۱. یونان باستان: زادگاه فلسفه تاریخ

هرودوت در "تواریخ" خود نه تنها به روایت وقایع پرداخت، بلکه کوشید علل جنگ‌های پزشکی را بین یونان و ایران تحلیل کند. توسیدید در "تاریخ جنگ پلوپونزی" کوشید تاریخ را بر اساس علل عقلانی و طبیعی توضیح دهد.

۴-۲. فلسفه تاریخ در تمدن اسلامی

طبری در "تاریخ الرسل و الملوک"، تاریخ را تجلی اراده الهی می‌دانست. مسکویه در "تجارب الامم"، تاریخ را وسیله‌ای برای عبرت‌آموزی و تربیت اخلاقی می‌دانست. ابن‌خلدون در "مقدمه"، نظریه علم العمران را مطرح کرد.

۴-۳. عصر روشنگری و فلسفه تاریخ

ولتر تاریخ را به عنوان فرآیند پیشرفت عقلانیت و تحمل می‌دید. کانت در "ایده‌ای برای تاریخ جهانی با غایت جهان‌شهری"، تاریخ را به عنوان فرآیند تحقق "غایت طبیعت" می‌دید. هگل در "درس‌هایی درباره فلسفه تاریخ"، تاریخ را به عنوان فرآیند خودآگاهی روح مطلق می‌دید.

۴-۴. قرن نوزدهم: واکنش‌ها به هگل

مارکس با وارونه کردن دیالکتیک هگلی، ماتریالیسم تاریخی را بنیان نهاد. نیچه در "تبارشناسی اخلاق" رویکردی ضدهستی‌شناختی به تاریخ ارائه داد.

۴-۵. فلسفه تاریخ در جهان غیرغربی

کنفوسیوس در چین، تاریخ را به عنوان منبع درس‌های اخلاقی می‌دید. ابن‌عربی در جهان اسلام، تاریخ را به عنوان تجلی اسماء الهی می‌دید.

بخش پنجم: چالش‌های معاصر و آینده فلسفه تاریخ

۵-۱. هوش‌مصنوعی و تاریخ‌نگاری

هوش‌مصنوعی با امکان تحلیل حجم عظیمی از داده‌های تاریخی، افق‌های جدیدی پیش روی فلسفه تاریخ گشوده است. اکنون می‌توانیم الگوهای تاریخی را در مقیاسی کشف کنیم که پیش از این غیرممکن بود.

۵-۲. چالش‌های اخلاقی در عصر دیجیتال

همزمان، هوش‌مصنوعی چالش‌های اخلاقی جدیدی ایجاد کرده است. خطر ایجاد "تاریخ‌های جعلی" با استفاده از deepfakeها، یا تحریف تاریخ از طریق الگوریتم‌های biased، تهدیدهای جدی برای حقیقت تاریخی هستند.

فلسفهٔ تاریخ و اهمیت قدمت آدم

انسان همواره در جستجوی درک جایگاه خود در جهان و تاریخ بوده است. سوال از قدمت آدم، چه صد هزار سال پیش باشد و چه ۶۰۰۰ سال، نشان‌دهندهٔ تمایل بشر به بازسازی و اندازه‌گیری تاریخ است. اما آنچه اهمیت واقعی دارد، نحوهٔ بهره‌برداری از این روایت‌ها برای شکل‌دهی به فرهنگ، باور و قدرت است. روایت‌های تاریخی و دینی، اگرچه آموزه‌های فلسفی و اخلاقی دارند، اغلب به ابزار سیاسی و مشروعیت بخشی بدل شده‌اند.

تاریخ بشر، وقتی با تفکر فلسفی و اخلاقی تلفیق شود، می‌تواند چراغ راه باشد. اما وقتی ابزار قدرت می‌شود، از اهمیت اخلاقی و فلسفی خود فاصله می‌گیرد. بررسی قدمت آدم و روایت‌های مرتبط، فرصتی است برای بازخوانی اخلاق، عدالت و مسیر انسانی.

انسان و تمدن: بازخوانی فلسفی

تمدن، محصول تعامل انسان با طبیعت، جامعه و باورهای خود است. وقتی تاریخ و باورهای دینی به ابزار مشروعیت تبدیل می‌شوند، تمدن نه بر اساس حقیقت و عدالت، بلکه بر اساس روایت و پروپاگاندا شکل می‌گیرد. بازخوانی داستان آدم و حوا، نوح و دیگر شخصیت‌های کهن، نشان می‌دهد که چگونه باورهای دینی می‌توانند به ابزار تثبیت قدرت بدل شوند.

تفکر فلسفی به ما کمک می‌کند تا میان حقیقت و روایت تفکیک قائل شویم. اهمیت اخلاق، عدالت و حقیقت در هر تمدنی، شاخصی است برای پایداری آن. بدون این شاخص‌ها، تمدن‌ها گرفتار بازتولید قدرت بر پایه باورهای بدون نقد خواهند شد.

تاریخ و ابزارهای مشروعیت

انسان در طول تاریخ، به دنبال مشروعیت و تثبیت قدرت بوده است. بازخوانی تاریخی نشان می‌دهد که بسیاری از حکومت‌ها، از جمله حکومت‌های اموی، با بازتفسیر قصص دینی و نسبت دادن شخصیت‌ها به دوره‌های تاریخی، مشروعیت خود را تثبیت می‌کردند. این بازتفسیرها اغلب نه حقیقت تاریخی داشتند و نه آموزهٔ اخلاقی، بلکه صرفاً ابزار قدرت بودند.

به عنوان مثال، نسبت دادن خلفای اسلامی به پیامبران و مرسلین و نهایتا خداوند متعال یا بازتعریف قصص قرآنی، بیش از آنکه آموزشی تاریخی یا اخلاقی داشته باشد، به تثبیت قدرت حکومت اموی کمک می‌کرد. این امر نشان می‌دهد که تاریخ و روایت‌های دینی، می‌توانند به ابزار سیاسی قدرتمند تبدیل شوند.

قدرت، حقیقت و اخلاق

توجه به رابطه قدرت، حقیقت و اخلاق، یکی از موضوعات بنیادین فلسفی است. هرگاه قدرت بدون عدالت و حقیقت عمل کند، دیر یا زود مشروعیت خود را از دست می‌دهد. بازخوانی تاریخی، از جمله داستان آدم و حوا، نشان می‌دهد که پذیرش بدون نقد گزاره‌ها، تنها بازتولید قدرت بر پایه روایت است و نه حقیقت.

«قدرت بدون عدالت و حقیقت، هرچقدر هم مستحکم به نظر برسد، نهایتاً فرو می‌پاشد، زیرا عدالت روح زندگی اجتماعی است و بی‌عدالتی، فساد را در پی دارد.» – شریعتی

درس‌های فلسفی از تاریخ بشر

1. عدد دقیق قدمت آدم اهمیت ندارد؛ مهم تأمل درباره انسان و تاریخ است.
2. روایت‌های تاریخی و دینی می‌توانند ابزار سیاسی شوند؛ ارزش فلسفی خود را از دست می‌دهند.
3. قدرت بدون عدالت و حقیقت نمی‌تواند مشروعیت واقعی ایجاد کند.
4. بازخوانی و نقد روایت‌ها، ابزار واقعی برای فهم قدرت و جلوگیری از بازتولید فساد است.
5. فلسفه تاریخ، به انسان امکان می‌دهد میان حقیقت و روایت تمایز قائل شود و مسیر تمدنی درست انتخاب کند.

جمع‌بندی بخش اول

در این بخش، اهمیت فلسفی و تاریخی قدمت آدم و بازخوانی تمدن و انسان مورد بررسی قرار گرفت. بازخوانی فلسفی تاریخ، ابزار قدرتمندی برای تحلیل روابط قدرت و مشروعیت است و آماده می‌کند تا در بخش‌های بعدی، تحلیل تاریخی اسلام اموی، نقد شریعتی و تلفیق با دیدگاه ماکیاولی را بررسی کنیم.

کتاب‌شناسی و منابع

· شریعتی، علی. "تاریخ و شناخت ادیان"

· نیچه، فریدریش. "تبارشناسی اخلاق"

· هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش. "عقل در تاریخ"

· ابن‌خلدون. "مقدمه"

· مارکس، کارل. "مانیفست حزب کمونیست"

یک‌بار محاسباتی بر اساس عددهایی که از طوفان جهانی و تخمین‌های آثار باستانی از زمان بعثت نوح تا زمان حال یعنی سال ۲۰۲۵ میلادی وجود داشت انجام دادم که برابر با ۵۵۰۵ سال پیش شد. روی عدد بحث ندارم چون هیچ پژوهش عمیقی در این باره انجام ندادم و ضمنا پژوهش مستقل و مستند علمی و دانشگاهی مورد تایید وجود ندارد. آنچه که قابل برداشت است به موجب فاصله‌ی اندک نوح تا بعثت آدم، حضرت آدم به ۶۰۰۰ سال پیش تعلق دارد.

بررسی قدمت چوب ادعاشده در کوه آرارات

موضوع کشف چوبی در منطقه کوه آرارات که برخی آن را مربوط به کشتی نوح می‌دانند، همواره مورد بحث بوده است. در این مطلب، تمام اعداد و گزارش‌های مرتبط با قدمت این چوب، همراه با نقد علمی، یکجا جمع‌آوری شده‌اند.

جمع‌بندی:

1. اعداد ۴۴۸۴ و ۴۸۰۰ سال بیشتر در حد ادعا یا گزارش‌های شخصی هستند و پشتوانه علمی معتبر ندارند.
2. عدد ۵۰۰۰ سال بر اساس روش‌های غیرقابل اعتماد است.
3. اعداد علمی معتبر از آزمایش‌های رادیوکربن‑۱۴ بین ۱۲۰۰ تا ۱۷۰۰ سال سن را نشان می‌دهند و با روایت طوفان نوح تطابق ندارند.

این بررسی به شما کمک می‌کند که درک درستی از اختلاف بین ادعاها و داده‌های علمی داشته باشید و منابع و اعداد هر کدام را به راحتی مقایسه کنید.

نکته: شاید پژوهش پیرامون قدمت طوفان جهانی امکان‌پذیر نباشد اما با لحاظ نتایج حاصل از حل پارادوکس سه‌گانه عدد ۶۰۰۰ سال پیش جهت تخمین زمان تقریبی بعثت آدم معقول و منطقی به نظر می‌رسد. فاصله‌ی زمانی حضرت یوسف با بعثت نوح چندان نیست و من یوسف را در تاریخ مصر به صورت دقیقی شناسایی کردم که متعلق به ۳۵۰۰ سال پیش می‌باشد. با یک نسبت تناسب ساده پیرامون اجداد ابراهیم تا آدم و مقایسه با اجداد محمد و ایجاد رابطه‌ی خطی بین فواصل بین‌نسلی پیامبران مزبور، اعدادی نزدیک به ۶۰۰۰ سال به دست می‌آید بنابراین فرهنگ توحیدی آریایی‌های ایران با پیشینه‌ی تاریخی ۱۰هزار سال حتما برتر از علم‌الاسمای صفوه‌الله و یا دعوت جهانی نجی‌الله است.

یکی از پرسش‌هایی که همیشه ذهن بشر را به خود مشغول کرده، این است: قدمت آدم چقدر است؟ این پرسش نه تنها به تاریخ بلکه به فرهنگ، مذهب و فلسفه انسان نیز پیوند دارد.

در متون مذهبی، از جمله قرآن و کتاب مقدس، آدم و نوح به عنوان نخستین انسان‌ها و پیامبران مطرح شده‌اند. اما منابع مختلف، بازه‌های زمانی متفاوتی برای زندگی آنان ذکر کرده‌اند. برخی پژوهش‌های تاریخی سعی کرده‌اند با ترکیب شواهد باستان‌شناسی و محاسبات تقریبی، فاصله‌ی زمانی آدم تا نوح و از نوح تا امروز را برآورد کنند.

براساس یک محاسبه تقریبی و ساده، فاصله زمانی میان آدم تا امروز چیزی در حدود ۶۰۰۰ سال تخمین زده شده است. لازم است تاکید کنم که این عدد یک تخمین ساده و تقریبی است و هیچ پژوهش علمی دقیق و تایید شده‌ای پشت آن نیست. هدف از بیان این عدد صرفاً شروع یک پرسش و دعوت به تأمل است، نه ارائه حقیقت مطلق.

نتیجه: چه فرقی می‌کند آدم ۱۰۰ هزار سال پیش زندگی می‌کرده یا ۶۰۰۰ سال؟ مهم‌تر از عدد، اندیشه و تأمل درباره انسان، تاریخ و تمدن است. ما از گذشته می‌آموزیم و تلاش می‌کنیم با نگاه به تاریخ، شناخت بهتری از مسیر بشر و فرهنگ‌ها داشته باشیم.

با همین اسامی و ادعای قدمت ازلی و سرمدی آدم و حوا دلیل شرعی برخی از احکام قانونی و اصول مسلمه‌ی سیاسی مانند ولایت مطلقه‌ی فقیه اقامه می‌شود پس چرا چندان برای مخاطب ایرانی اهمیت نداشته و ندارد و نخواهد داشت؟!

دنبال الگوی دینی معرفی شده در تاریخ بگردیم بسیار بهتر از گزارش‌های شفاهی مومنین متعصبی است که برای اثبات قدمت ازلی و سرمدی آدم و سپس وجود خدا حاضرند جان خویش را فدا نمایند چون منافع صنفی و اقشار مرتبط در گروی پذیرش بدون دلیل گزاره‌های دینی مزبور است. برای گزاره و نظریه‌ای که از اساس نادرست است‌ آوردگاهی پرگریه و زاری و پرحزن درست می‌کنند تا اصل مطلب با پروپاگاندای سلبریتی‌های مذهبی از اذهان مردم فراموش شود. به طور مثال زلیخا و یوسف از فراعنه‌ی مصر بودند و بر همین اساس حتشپسوت، زلیخا تلقی می‌گردد و بقیه‌ی محاسبات که موجب اندوه تکوینی عالم و آدم و لرزیدن کنگره‌های عرش الهی و بازگشت حساب و کتاب قبر و قیامت به ترند اصلی خطابه‌ها و منابر صاحبان لباس تازی یعنی عبا و عمامه می‌شود.

واضح و مبرهن است مبتنی بر تحقیقات فوق بسیاری از اصول بدیهی سیاسی و دینی پذیرفته شده‌ی جمهوری‌اسلامی را به لحاط شرعی بلاوجاهت می‌دانم بنابراین حاضر نیستم دلایل و صحبت‌های افرادی که خود را از نظر قانونی یا دینی صاحب صلاحیت می‌دانند بشنوم چون عدالت و عصمت ادعایی در رسالت انبیا و امامت ۱۲ عالم امت محمد مبتنی بر اقامه‌ی دعوی اتصال ولایت از آدم تا خاتم و الی یوم‌القیامه نادرست است یعنی خانه از پای‌بست ویران است چرا که مسئله تقوا و پرهیزگاری نیست بلکه تنها شهریاری اصالت دارد؟!

دریای خزر، این پهنه‌ی خاموش و ژرف شمال ایران، نه‌فقط دریاچه‌ای آبی بلکه آینه‌ای است از کهن‌ترین دگرگونی‌های انسان در فلات ایران و پیرامون آن. تاریخِ مردمان این کرانه‌ها به هزاران سال پیش از شکل‌گیری تمدن‌های شناخته‌شده برمی‌گردد؛ زمانی که انسان در مرز میان شکار و کشاورزی گام برمی‌داشت و نخستین جوامع روستایی را بنا می‌نهاد.

🪶 دوران پیش‌تاریخی: آغاز زندگی در کنار خزر (۸۰۰۰ تا ۴۰۰۰ ق.م)

قدیمی‌ترین شواهد از زیست انسان در کرانه‌های جنوبی دریای خزر، از حدود ده هزار سال پیش به‌دست آمده است. در منطقه‌ی بهشهر و گرگان امروزی، غارهای «هوتو» و «کمربند» از نخستین زیستگاه‌های شناخته‌شده‌ی انسان نوسنگی به‌شمار می‌آیند. مردمان این ناحیه شکارچی، ماهی‌گیر و به‌تدریج کشاورز بودند و از نخستین کسانی محسوب می‌شوند که در ایران به اهلی‌سازی حیوانات و کاشت گیاهان پرداختند.

در همان دوران، در سوی شرقی خزر (ترکمنستان جنوبی)، فرهنگ جیتون (Jeitun) شکل گرفت؛ جامعه‌ای کشاورز و دهکده‌نشین که گذار انسان از کوچ‌نشینی به زندگی روستایی را نشان می‌دهد.

🏺 دوران مفرغ و شکل‌گیری فرهنگ‌های منطقه‌ای (۴۰۰۰ تا ۲۵۰۰ ق.م)

از هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد، زندگی در پیرامون خزر رنگ تازه‌ای یافت. در گیلان و تالش باستان، نشانه‌های سفال‌گری و دهکده‌های نوسنگی دیده می‌شود، در حالی‌که در شمال‌غرب ایران و قفقاز جنوبی، تمدنی بزرگ با نام کورا–ارس (Kura–Araxes) پدید آمد. این فرهنگ میانِ ۳۳۰۰ تا ۲۵۰۰ ق.م گسترده بود و از نخستین تمدن‌های مفرغی منطقه به‌شمار می‌رفت. خانه‌های گِلی، ظروف سرخ و سیاه، و آغاز فلزکاری از ویژگی‌های شاخص آن بودند.

⚙️ دوران اقوام تاریخی (۲۵۰۰ تا ۵۰۰ ق.م)

از این دوره به بعد، می‌توان از «قوم» به معنای تاریخی سخن گفت. در زاگرس، قوم کاسی (Kassite) پدیدار شد و بعدها بابل را در حدود ۱۶۰۰ ق.م فتح کرد. در جنوب خزر، مردمانی به نام کاسپی (Caspii) ساکن بودند که نامشان بعدها به خودِ دریا داده شد — «دریای کاسپی» یا همان خزر امروزی.

در قرون بعد، اقوامی چون کادوسیان، تپوریان و آماردان در کرانه‌های جنوبی خزر زیستند. در شمال و شمال‌شرق نیز از سده‌ی نهم پیش از میلاد، سکاها (Saka/Scythians) — اقوام سوارکار و جنگاور استپی — به این نواحی راه یافتند و بخشی از فرهنگ ایرانی شمالی را شکل دادند.

🕰️ جدول زمانی مردمان دریای خزر

نتیجه: اگر منشأ فرهنگی و انسانی اقوام ایرانی را در حوزه‌ی خزر بجوییم، می‌بینیم که ریشه‌های این ناحیه به هزاران سال پیش از ورود آریاییان بازمی‌گردد. دریای خزر نه‌تنها پهنه‌ای آبی بلکه سندی زنده از دگرگونی انسان در گذر زمان است؛ از نخستین آتش‌های روشن‌شده در غارهای هوتو تا ظهور اقوامی چون کاسی و سکا، این منطقه پیوندگاه تمدن‌های زاگرس، قفقاز و آسیای مرکزی بوده است — جایی که ریشه‌های ایرانِ شمالی از دل زمین و دریا زاده شد.

بنابراین می‌توان گفت ریشه‌های فرهنگی مردمانِ پیش‌آریایی و سپس آریایی در این سرزمین به بیش از ده هزار سال پیش بازمی‌گردد.

📚 منابع و یادداشت‌ها

1. Coon, C. S. (1951). Cave Explorations in Iran, 1949. Philadelphia: University Museum Bulletin.
2. Masson, V. M. (1988). The Jeitun Culture and Early Farming in Central Asia. Cambridge University Press.
3. Kohl, P. L. (2007). The Making of Bronze Age Eurasia. Cambridge University Press.
4. Potts, D. T. (2014). Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era. Oxford University Press.
5. Dandamaev, M. A. (1992). A Political History of the Achaemenid Empire. BRILL.
6. تقی‌زاده، سیدحسن (۱۳۲۵). تاریخ ایران باستان. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
7. مجیدزاده، یوسف (۱۳۸۲). باستان‌شناسی و تاریخ ایران باستان. نشر سمت.

در متون رسمی و مرسومِ تاریخ باستان خاورمیانه، کاسی‌ها غالباً به‌عنوان مردمانی کوه‌نشینِ زاگرس و غرب فلات مطرح شده‌اند. با این‌حال، از میانه‌ی سده‌ی بیستم تاکنون پژوهش‌هایی مطرح شده که منشأِ کاسی‌ها را در حوزه‌های شمالی‌ترِ فلات ایران — محدوده‌ی کرانه‌های دریای خزر، دامنه‌های جنوبی قفقاز و شمال البرز — جست‌وجو می‌کنند. این نوشتار بر مبنای آن‌گونه شواهد زبانی، فرهنگی و جغرافیایی که از امکانِ مسیر شمالی حکایت دارند نوشته شده است؛ نه برای اثبات قاطع که همچنان مدارک باستان‌شناسی قطعی کم است، بلکه برای نشان دادن اینکه این فرضیه عقلانی و قابل بررسی است.

۱. تعبیرِ جغرافیاییِ منابع باستانی

در الواح اکدی و منابع تاریخی و باستانی میان‌رودان، کاسی‌ها گاهی «مردمان کوهستانِ دور» یا «شرق و شمال‌شرقِ بابل» نامیده شده‌اند. این عبارات در جغرافیای کهن می‌تواند دامنه‌ای گسترده شامل مناطقی از جنوبِ قفقاز تا جنوبِ دریای خزر و دامنه‌های البرز را در برگیرد؛ مناطقی که در هزاره‌های دوم و سوم پیش از میلاد راه‌های پیوسته‌ی کوچ و تبادل فرهنگی داشتند.

۲. نشانه‌های باستان‌شناختیِ مقایسه‌ای

یافته‌هایی مانند سفال‌های خاکستری و نمونه‌های مفرغ در تپه‌هایِ شمالِ ایران (گرگان، دامغان) که از لحاظ فرم و نقش‌مایه با بعضی از آثار مفرغیِ لرستان همخوانی دارند، نشان می‌دهند که در آن دوره پیوندهای فرهنگی میان شمال و غرب فلات وجود داشته است. این هم‌سانی‌ها می‌توانند بازتاب جریان‌هایی از انسان و فرهنگ به‌سمت جنوب باشند که بعدها در زاگرس تثبیت هویت یافته‌اند.

۳. سرنخ‌های زبان‌شناختی

زبان کاسی هنوز به‌طور کامل شناخته نشده؛ اما چند نام خدایان و واژه‌های منسوب به آنان (مانند Buriash) ساختاری دارند که با هیچ شاخه‌ی شناخته‌شده‌ی آشوری-اکدی یا مستقیمِ هندواروپایی کاملاً تطابق نمی‌کند. برخی پژوهشگران وجود خرده‌نشانه‌هایی از پیوندهای محلی در حوزه‌ی قفقاز یا شمال‌شرقی فلات را محتمل دانسته‌اند؛ نشانه‌هایی که می‌توانند حمایت‌کننده از فرضیه‌ی شمالی بودن خاستگاه باشند.

۴. جنبه‌های اقتصادی-تکنیکی که مسیر شمالی را ممکن می‌کنند

در هزاره‌ی دوم و سوم پیش از میلاد، مناطق شمالی فلات ایران از لحاظ اهلی‌سازی اسب، فلزکاری و شبکه‌های تجاریِ بین قفقاز و آسیای میانه و همچنین میان‌رودان اهمیت داشتند. گروه‌هایی که دارای توانِ سوارکاری و فلزکاری بودند، قابلیتِ حرکت و استقرار در قلمروهای کوهستانی و سپس ورود به مناطقِ زاگرس و میان‌رودان را داشتند؛ ویژگی‌هایی که در توصیفِ کاسی‌ها نیز دیده شده است.

بنابراین: مدارک مستقیمِ فراوانی که ادعای ورود قطعی کاسی‌ها از شمال را اثبات کند وجود ندارد، اما مجموعه‌ای از علائمِ زبانی، باستان‌شناختی و جغرافیایی این مسیر را منطقی و بررسی‌پذیر می‌سازد.

در بررسی ریشه‌های قومی و جغرافیایی کاسی‌ها، بیشتر منابع کلاسیک و الواح بابلی، زاگرس میانی را زیستگاه اصلی آنان معرفی کرده‌اند. با این‌حال، در دهه‌های اخیر فرضیه‌ای تازه مطرح شده که احتمال می‌دهد کاسی‌ها از شمال فلات ایران و از نواحی نزدیک به کرانه‌های جنوبی دریای خزر به‌تدریج به سمت جنوب و غرب حرکت کرده باشند.

شواهد زبانی و فرهنگی

• شباهت واژگان کاسی با زبان‌های شمال‌شرقی ایران: واژه‌های بازمانده از زبان کاسی مانند Surias، Buriash و Karduniash در برخی تطبیق‌های واج‌شناختی با زبان‌های باستانی حوزه‌ی گرگان و مازندران قابل مقایسه‌اند.
• الگوی اسطوره‌ای خدایان و نمادها: برخی از نمادهای کاسی مانند پرستش ستاره‌ها و نقش‌های کوهستانی با هنرهای سفالی و سنگ‌نگاره‌های شمال ایران همانندی دارد.

شواهد باستان‌شناسی

• سفال‌های خاکستری شمالی: یافته‌های گیلان و گلستان در هزاره‌ی سوم پیش از میلاد با نمونه‌های زاگرسی مشابه‌اند و از مسیر فرهنگی مشترک خبر می‌دهند.
• تداوم سازه‌های سنگی و نیایش‌گاه‌های روباز: این آثار از البرز تا زاگرس امتداد یافته و نشانه‌ی حرکت تدریجی اقوام کوه‌نشین است.

مسیر احتمالی مهاجرت

کرانه‌های جنوبی خزر → البرز شرقی → فلات مرکزی شمالی → همدان و لرستان → زاگرس میانی

اگر خاستگاه شمالی کاسی‌ها پذیرفته شود، آنان حاملان نخستین موج فرهنگی از حوزه‌ی خزر به ژرفای فلات ایران بوده‌اند. این دیدگاه پیوند فرهنگی ایران از شمال تا جنوب را بسیار کهن‌تر از دوره‌ی ماد و پارس نشان می‌دهد.

نشانه‌های فرهنگی و زبانی برجای‌مانده از قوم کاسی را می‌توان در بخش‌هایی از فرهنگ زاگرسیِ پس از آنان، به‌ویژه در مناطق لرستان، کرمانشاه و کردستان، جست‌وجو کرد.

• تداوم واژگان و ساخت‌های زبانی: در زبان‌های لری و کردی واژگانی وجود دارد که ریشه‌ی دقیق هندواروپایی ندارند و برخی زبان‌شناسان مانند دی. گارفینکل و آرتور کریستنسن آن‌ها را بازمانده‌ی لایه‌های زبانی کهن‌تر (از جمله کاسی) می‌دانند. واژه‌هایی چون «کوس»، «بار» و برخی واژه‌های آیینی باستانی، ریشه‌هایی مشابه در نام‌های خاص کاسی دارند.
• آیین‌های کوه‌پرستی و نیایش‌های طبیعی: گرایش کاسی‌ها به پرستش نیروهای طبیعی، ستارگان و کوه‌ها در آیین‌های محلی زاگرسی همچنان دیده می‌شود. سنت‌هایی چون نیایش بر فراز کوه‌ها، قربانی‌کردن در چشمه‌ساران و آیین‌های نور و آتش، ریشه‌هایی در باورهای کهن کاسی دارد.
• تأثیر در هنر فلزکاری و نمادگرایی: مفرغ‌های لرستان، از برجسته‌ترین آثار هنری فلات ایران در هزاره‌ی اول پیش از میلاد، به‌احتمال زیاد ادامه‌ی سنت فلزکاری کاسی‌ها هستند. در این آثار نمادهایی چون گاو، عقاب و ستاره تکرار می‌شود که در آثار مذهبی کاسی نیز حضور دارد.

در نتیجه می‌توان گفت که فرهنگ کاسی نه‌تنها در تاریخ سیاسی بابل اثرگذار بود، بلکه در بطن فلات ایران نیز زنده ماند و بخشی از هویت فرهنگی زاگرس را تا امروز شکل داد.

📚 منابع و ارجاعات پیشنهادی به شرح ذیل می‌باشد:

1. Diakonoff, I. M. (1985). The Pre-history of the Iranian Peoples. Cambridge University Press.
2. Christensen, Arthur (1944). L’Iran sous les Achéménides. Copenhague: Einar Munksgaard.
3. Garfinkel, D. (1992). The Kassite Language and its Possible Affiliations. Journal of Near Eastern Studies, Vol. 51.
4. Potts, D. T. (2014). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State. Cambridge University Press.
5. فرهادی، جلیل (۱۳۸۹). پژوهشی در فرهنگ لرستان باستان. تهران: انتشارات میراث.
6. کاخی، محسن (۱۴۰۱). کاسی‌ها و پیدایش دولت‌های کوهستانی در زاگرس میانی. فصلنامه باستان‌شناسی ایران، شماره ۲۳.

این منابع برای پژوهشگران علاقه‌مند به ریشه‌های فرهنگی و زبانی اقوام زاگرس، مسیر مناسبی برای مطالعه‌ی عمیق‌تر در زمینه‌ی خاستگاه شمالی کاسی‌ها فراهم می‌آورند.

فرضیه‌ی ورود کاسی‌ها از شمال فلات ایران به داخل فلات مرکزی ایرلن بنا به گزارش‌های دینی نه تنها محال نیست بلکه یکی از واقعیت‌های تاریخی است، البته اگر پذیرفته شود:

1. کوروش هخامنشی همان ذوالقرنین ادیان ابراهیمی است بنابراین سخت‌ترین دشمنان‌اش یاجوج‌وماجوج خواهند شد که فی‌الواقع کاسی‌ها هستند. یکی از برجسته‌ترین و در عین حال تراژیک‌ترین رویدادهای تاریخ باستان ایران، نبرد کوروش بزرگ با قوم ماساگت (شاخه‌ای از سکاها) در حدود سال ۵۳۰ پیش از میلاد است. این رویداد نه‌تنها در منابع یونانی بلکه در باستان‌شناسی منطقه‌ی فرارود (ماوراءالنهر و شمال شرق ایران) بازتاب دارد و گواهی بر تماس دیرین تمدن ایرانی با اقوام شمالی و استپی است. پس از گسترش امپراتوری هخامنشی به شرق و غرب، کوروش برای تثبیت مرزهای شمال‌شرقی ایران، به سمت نواحی ورارود و دشت‌های فرغانه لشکر کشید. در آنجا با ماساگت‌ها (Massagetae)، یکی از شاخه‌های قدرتمند سکاهای شرقی مواجه شد. این قوم در شمال رود سیر دریا (سیردریا) و حوالی دریای خزر و آرال سکونت داشتند. هرودوت می‌نویسد: «کوروش پس از فتح بسیاری از سرزمین‌ها، خواست تا ماساگت‌ها را نیز مطیع کند. آنان مردمانی آزاد، نیرومند و دوستدار جنگ بودند. ملکه‌ی آنان، تومیریس، از کوروش خواست به مرزهای آنان نزدیک نشود؛ اما کوروش با نیرنگ سپاهی از ایرانیان را فرستاد. در نبردی سخت، پسر تومیریس کشته شد و او سوگند خورد که انتقام گیرد. در نبرد بعدی، سپاه ایران شکست خورد و کوروش کشته شد. تومیریس سر او را برید و در خمره‌ای از خون انداخت و گفت: «اکنون تشنگی‌ات از خون فرو می‌نشیند!»»
2. سد آخرالزمانی کوروش در ناحیه‌ی قفقاز درست شده تا از ورود کاسی‌ها از شمال ایران به داخل فلات مرکزی ایران جلوگیری نماید.
3. کوروش نتوانست کاسی‌ها را از سرزمین اصلیشان بیرون براند بلکه باعث تهییج بیشتر در تسخیر فلات مرکزی ایران گردید

نتیجه: فرضیه‌ی ورود کاسی‌ها از شمال فلات ایران به‌هیچ‌وجه غیرمنطقی نیست؛ بلکه بر پایه‌ی ترکیبی از تفسیرِ متون باستانی، شباهت‌های باستان‌شناختی میان شمال و زاگرس، و برخی سرنخ‌های زبان‌شناختی قابل دفاع است. اما برای تبدیل این «امکان‌پذیری» به «قطعیّت» هنوز به شواهد مستقیم‌تر و حفاری‌های هدفمند در مناطق شمالی نیاز است. تا آن هنگام، بهترین رویکرد، ادامه‌ی پژوهش تطبیقی و نگاهِ چندرشته‌ای (زبان‌شناسی، باستان‌شناسی، تاریخِ کهن) خواهد بود.

در ژرفای اندیشه‌ی هستی، پیش از آن‌که آدم بر خاک گام نهد، نوری در عرصه‌ی وجود دمید که به آن تفضل ذاتی می‌گویند؛ نوری که نه به زمان بسته بود و نه به مکان، بلکه به اراده‌ی آگاهی مطلق تعلق داشت. این تفضل، بخششی پیشینی است؛ یعنی پیش از آن‌که انسان آفریده شود، استعداد دریافت معنا در ذات هستی تعبیه شده بود. آفرینش، نه یک رویداد تاریخی، بلکه گسترش همین تفضل در مراتب گوناگون وجود است.

در روایت‌های حکمی و عرفانی، این تفضل ذاتی همان جلوه‌ی نخست عشق الهی است؛ عشقی که هنوز موضوعش را نیافریده، اما امکان شناخت و تجربه را در بطن آفرینش نهاده است. وقتی انسان پدیدار می‌شود، در واقع پرده‌ای از این نورِ ازلی را بر دوش می‌کشد. او حاملِ رازِ پیش‌آدمی است؛ یعنی بازتاب آن بخششی که پیش از بودنش بوده است.

به همین دلیل، انسان از آغاز در دو جبهه‌ی هستی زیست می‌کند: در جبهه‌ی خاک، که محدود است، و در جبهه‌ی نور، که بی‌کران است. او می‌کوشد میان این دو توازن برقرار کند و این کوشش، عین معناست. هر آگاهی، هر ایمان، و هر اثر فرهنگی در واقع تلاشی است برای به‌یاد آوردن آن تفضل نخستین.

فرهنگ ایرانی بازتاب همان تفضل ذاتی است که در طول قرون، در زبان و اندیشه و شعر استمرار یافته است.

برخی تمدن‌ها در خاک می‌مانند و فراموش می‌شوند، اما برخی، همچون فرهنگ ایرانی، راهی به سوی آن نور نخستین می‌جویند. فرهنگ ایرانی، با همه‌ی شکست‌ها و گسست‌ها، تداوم همان میل به بازتاب تفضل ذاتی است؛ فرهنگی که از دل ویرانی‌ها دوباره برمی‌خیزد، چون ریشه‌اش در چیزی فراتر از تاریخ است.

پروفسور ریچارد فرای (Richard Frye) در کتاب Heritage of Persia می‌نویسد:
«هیچ ملتی در آسیای میانه و خاورمیانه به اندازه‌ی ایرانیان توان بازسازی فرهنگی پس از سلطه‌های خارجی را نداشته است. پس از یونانیان، اعراب و مغولان، فرهنگ ایرانی نه تنها زنده ماند بلکه فرهنگ فاتحان را دگرگون کرد.»
→ این جمله دقیقاً نشانگر همان «نقطه‌ی ممتاز» فرهنگی است که مکتب ایرانی دارد.

در منابع دیگر مثل Cambridge History of Iran (جلد اول)، تأکید شده که پس از حمله‌ی عرب، «زبان و سنت ایرانی» در کمتر از دو قرن دوباره خود را تثبیت کرد، تا جایی که زبان فارسی نو به‌عنوان زبان فرهنگ و دیوان در سراسر شرق اسلامی جای گرفت.

در آسیای مرکزی، قفقاز و شبه‌قاره، زبان فارسی و عناصر فرهنگی ایرانی (نوروز، شاهنامه، تصوف ایرانی، معماری) ریشه‌های عمیق دارند. در واقع، از سمرقند و بخارا تا دهلی و قندهار، فرهنگ ایرانی بستر هویت فرهنگی منطقه بوده است.

شرق‌شناسانی مانند برنارد لوئیس و ماریا سوبتلنی اشاره می‌کنند که فرهنگ ایرانی از نظر «پیوستگی تاریخی» از چین تا آناتولی امتداد معنوی دارد؛ این همان تعریف «اوراسیایی» در بعد فرهنگی از مکتب ایرانی است.

در برابر فرهنگ‌های هندی و چینی که بیشتر در محدوده‌ی جغرافیایی خود ماندند، و تمدن عربی که پس از چند قرن در حوزه‌ی فرهنگی ایران رنگ باخت، فرهنگ ایرانی پراکندگی و پایداری هم‌زمان را تجربه کرده است.

ترکیب شگفت‌انگیز زبان، شعر، اسطوره و تصوف ایرانی باعث شد این فرهنگ نه تنها بماند، بلکه فرهنگ‌های همسایه را تغذیه کند برای نمونه، تصوف ترکی و اردو و حتی بخشی از ادبیات اسلامی چینی.

فرهنگ ایرانی به‌خاطر ظرفیت ترکیب، جذب و بازسازی، یکی از معدود فرهنگ‌هایی است که در برابر چهار قدرت تمدنیِ بزرگ (یونانی، عربی، ترکی و مغولی) نه تنها از میان نرفت، بلکه آنان را در خود هضم کرد و همچنان به‌عنوان زبان و فکری زنده باقی ماند.

ایرانی بودن در این معنا، نه هویت جغرافیایی، بلکه تجربه‌ی روحیِ ماندگاری است؛ تجربه‌ی انسانی که پیش از آن‌که بر زمین راه رود، در دل آگاهی الهی حضور داشت. همین پیوند با «نقطه‌ی ممتاز فرهنگی» سبب شده است که فرهنگ ایرانی در برابر فشار تمدن‌های همسایه چون عرب، ترک، مغول و حتی غربی تاب آورده و بماند. زیرا جانش با پیش‌آگاهیِ هستی پیوند دارد، نه صرفاً با خاک و قلمرو.

نتیجه: اگر آفرینش آدم نقطه‌ی آغاز آگاهی انسان بود، تفضل ذاتی نقطه‌ی آغاز خودِ امکان آگاهی است. و فرهنگ ایرانی، استمرار این امکان در تاریخ است: تلاش پیوسته‌ی انسان برای بازتاب دادن نور ازلی در قالب زبان، شعر، عرفان و خرد. تفضل ذاتی، پیش از آدم بود؛ اما آدم، صدای آن شد. و شاید همین است راز جاودانگی فرهنگی که از پیش از آدم آغاز شده است؛ فرهنگی که هنوز، در لایه‌های زبان و ذهن ایرانی، نوری از آن نخستین بخشش را حمل می‌کند.

فرهنگ ایرانی نقطه‌ی ممتاز تسخیر سرزمینی اوراسیا است. تنها عامل نفوذ در فرهنگ و تمدن‌های پیش از تولد آدم و حوا می‌باشد و کارایی خود را طی دوران باستان تا مدرنیته اثبات کرده است. تفضل فوق ذاتی و به پیش از آفرینش آدم بازمی‌گردد. خداوند به خاندان ایلی یعنی پدر سه سوشیانت مورد نظر کیش بهی و پیامبران خاندان یاسین و عیسی مسیح با عنوان عالین اشاره کرده است، در نتیجه توحید منحصرا در اظهار و تبیین خاندان و خانواده‌ی مزبور است چنان که فرمود:

وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا

توبه ۴۰

در آغازِ آفرینش، هنگامی که هستی در آستانه‌ی آگاهی ایستاده بود، ندا آمد که در زمین خلیفه‌ای نهاده خواهد شد. پرسشی در میان عالین پیچید؛ آنان که در مرتبه‌ی نور و طهارت می‌زیستند و هنوز از خاک و تاریکی درکی نداشتند. آفرینش آدم برایشان معما بود: چگونه موجودی از گل، حامل نوری برتر می‌شود؟ چگونه خاک، ظرفِ روح می‌گردد؟

عالین، نه دشمن انسان بودند و نه انکارکننده‌ی حکم الهی. آنان نمایندگان نظم پیشینِ هستی بودند؛ جهانی که در آن آگاهی در مرتبه‌ی محض و بی‌خطا قرار داشت. اما آدم، با گوشت و خون و حافظه و فراموشی‌اش، آغاز دگرگونی بود. در او تضادی نهاده شد که عالین از آن بی‌خبر بودند: میل و عقل، خاک و نور، سقوط و صعود.

فلسفه‌ی آفرینش آدم را نمی‌توان تنها در روایت سجده دید. آن لحظه، نماد انتقال از هستی مطلق به تجربه‌ی دوگانگی است. انسان، برخلاف فرشتگان، نه در طهارت ثابت ماند و نه در گناه جاودانه شد؛ او در مسیر فهمِ خیر و شر قدم نهاد. همین آزادیِ تصمیم، جایگاه او را از میان عالین جدا کرد.

در نگاه تحلیلی، «عالین» تصویر مرتبه‌ای از وجودند که فاقد تضادند؛ آنان حامل آگاهی ناب‌اند، اما فاقد تجربه. آدم اما نخستین موجودی است که در خود هر دو سوی هستی را جمع می‌کند. او می‌داند، اما رنج هم می‌کشد. می‌فهمد، اما می‌لغزد. در این لغزش است که معنای آفرینش کامل می‌شود. اگر عالین تجلیِ نظم‌اند، آدم تجلیِ معناست.

از دیدگاه فلسفی، آفرینش آدم نه نقطه‌ی سقوط، که لحظه‌ی انفجار خودآگاهی است. در او، خداوند امکان تجربه‌ی عشق، خطا و توبه را آفرید. جهانِ فرشتگان، بی‌نیاز از بخشش بود؛ اما در جهان آدم، بخشش معنایی یافت. و شاید به همین دلیل بود که حتی پس از سرپیچی، آدم برگزیده شد.

آدم، فرزند خاک است، اما در خاک، بذرِ عروج دارد. عالین، برتر از خاک‌اند، اما بی‌نیاز از رشد. میان این دو مرتبه، فاصله‌ای نیست جز فهم. و همین فهم، راز آفرینش است.

در سوره‌ی ص، آیه‌ی ۷۵ آمده است:

قالَ یا إِبلیسُ ما مَنَعَکَ أَن تَسجُدَ لِما خَلَقتُ بِیَدَیَّ أَستَکبَرتَ أَم کُنتَ مِنَ العالین.

در این آیه، خداوند از ابلیس می‌پرسد که چرا در برابر آنچه با دستان خویش آفریده، سجده نکردی؛ آیا تکبّر ورزیدی یا از عالین بودی؟

در ظاهر، «عالین» به مرتبه‌ای اشاره دارد که فراتر از دستور و امر است؛ مرتبه‌ای از حضور، نه از اطاعت. در تفسیر فلسفی، این آیه نشان می‌دهد که آفرینش آدم به دو «دست» الهی — یعنی دو بُعد عقل و عشق — نسبت داده شده است. ابلیس در برابر این جمعِ اضداد تسلیم نشد، زیرا در منطقش تضاد جایی نداشت. اما خداوند با این سؤال، مرز میان عقل مجردِ عالین و عقل مجربِ آدم را نشان می‌دهد:

عالین در ثبات‌اند، اما آدم در مسیر. و ارزش مسیر، بیش از ثبات است. عالین یا خاندان ایلی تنها امشاسپندان سپنتامینویی بودند که بر آدم سجده نکردند و برای جاویدان تاریخ مستند به عهد محمد با اقامه‌ی دو اماره مشروحه‌ی ذیل برتر از آدم و ذراری آدم هستند:

1. إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ ۖ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا؛ یقیناً ما امانت را [که تکالیف شرعیه سعادت بخش است] بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم و آنها از به عهده گرفتنش [به سبب اینکه استعدادش را نداشتند] امتناع ورزیدند و از آن ترسیدند، و انسان آن را پذیرفت بی تردید او [به علت ادا نکردن امانت] بسیار ستمکار، و [نسبت به سرانجام خیانت در امانت] بسیار نادان است. (احزاب: ۷۲)

2. سَلَامٌ عَلَىٰ إِلْ يَاسِينَ؛ سلام بر آل یاسین. (صافات: ۱۳۰)

نتیجه:

فرهنگ ایرانی در نگاه ژرف، فقط میراث گذشته نیست؛ نیرویی زنده و پویاست که در مسیر آفرینش انسان معنا می‌یابد. همان‌گونه که در روایت آفرینش، آدم از میان خاک برخاست تا حامل روح الهی شود، فرهنگ نیز از دل تاریخ برخاسته تا حامل آگاهی و تجربه باشد.

در برابر عالین که در مرتبه‌ی ثبات و نور ایستاده‌اند، انسان و فرهنگ او در مسیر رشد و فهم قرار دارند؛ راهی پر از تضاد، خطا و درک. ارزش این مسیر در «شدن» است، نه در «بودن».

فرهنگ ایرانی، در این معنا، ادامه‌ی همان حرکت آفرینش است: تلاشی برای پیوند میان خاک و نور، میان سنت و آگاهی، میان گذشته و آینده. این فرهنگ، نیرویی سوق‌الجیشی است که انسان را نه فقط به شناخت، بلکه به معنا می‌رساند.

ایرانی بنا به برداشت آدم و پیامبران برگزیده از ذراری آدم حق اداره‌ی فرهنگ خود را ندارد. جالب است فرهنگ از نظر مطهری روح حاکم بر مدنیت‌ها است بنابراین برای بندگی مردم کافی است اداره‌ی فرهنگ را در اختیار افرادی که خود را ارباب می‌دانند قرار داد. تنها نحوه‌ی شایسته و درست و قانونی اتصال و ارتباط با فرهنگ و فرآیند اداره‌ی کنونی آن در جمهوری‌اسلامی با گذر از تفقه جعفری ممکن است یعنی ایرانیان حق اداره‌ی فرهنگ خود را ندارند و الزاما باید توسط فرهنگ تازی دیوبندی شوند. ایرانی هیچ‌گاه نمی‌تواند رهایی را تجربه نماید و آزاد زندگی کند. چرا؟!

چون پیامبران از این آزادی و رهایی ناراحت هستند. بسیاری از سیاست‌های فرهنگی چه مبتنی بر باستان ایران و نظر موبدان کیش بهی و چه بر اساس شریعت حاصل از فقاهت جعفری تازی است یعنی توسط افرادی مانند ضحاک یا اژی‌دهاک اداره می‌شود. عرب در نظر عجم با استناد به روایت‌هایی اسطوره‌ای و نمادین مانند ضحاک شاهنامه است. صالح و محمد عرب و تازی بودند و هیچ ربطی به نژاد سکایی ندارند. تازی بر تعیین سرنوشت و فرجام نهایی ساکنین ایران بر خود ایرانیان ارجحیت دارد چون بنا بر نظر ادیان و وحی دریافتی تمامی ایرانیان در واقع یاجوج‌وماجوج و با رعایت ادب و اخلاق دینی حداکثر مجوس یا زرتشتی هستند. اگر قرار است از همان بدو امر شیطان و اهریمن لحاظ شویم پس چرا این همه بندگی مفت برای پیامبران باید توسط ایرانی‌ها صورت گیرد؟!

اگر دشمن خدا هستیم پس چرا همه‌ی توحید محول به اراده‌ی سیاسی ایرانیان شده است؟! متاسفانه تناقض‌های ذاتی اسلام با مردم ایران منجر به راهبردهای مبهم و فاسقانه شده است. اگر ایرانی‌ها بخواهند با باستان خویش ارتباط برقرار کنند الزاما باید با ایندره‌ی هندی یا همان اهورامزدای کیش بهی و یا رستم شاهنامه ارتباط معنوی داشته باشند. ارتباط فوق در صورتی سپنتامینو است که موبد متشبث به آیین صالح پیامبر یا اشو زرتشت اسپنتمان عرب آن را تصدیق و تایید نماید.

لباس روحانیت شیعی لباس عرب است و اصلا اسلام دینی عربی می‌باشد. فرهنگ کنونی ایران به التزام ترادف و تساوی سیاست و دیانت توسط افراد ملبس به لباس تازی مدیریت و راهبری می‌شود و این درست نیست. صحبت از ارتباط با منوچهر که الگوی فرهنگی تمام خاندان‌های پادشاهی ایران باستان است باید با گذر از لغتی یونانی یعنی پرسه انجام شود یعنی منوچهر برای تمامی ایرانیان بیگانه بود. منوچهر پیشدادی چون فرزند زئوس بود مورد تمجید و تحسین است و به صورت مستقل قابل اعتنا و التفات نیست، در حالی که ناحیه‌ی تمدنی متعلق به منوچهر پیشدادی، مازندران بوده و به غیر از یونان باستان و زادگاه زئوس می‌باشد. صحبت از واقعی بودن پهلوانی به نام ارشسیاطیر یا آرش مازندرانی نیز حرام مطلق است چون نه هندی و نه یونانی است و برای ماندگاری ایران و ایرانی از جان شیرین خویش گذشت. بسیاری از تحمیل‌ها و قانون‌های نانوشته‌ی موجود در فضای فرهنگی جمهوری‌اسلامی حاصل کنشگری پیامبران در میان‌رودان و شام و مصر و بعدها حجاز است. چرا چنین کنشگری باید به‌عنوان عنصر مولف و اصلی جهت اداره و مدیریت فرهنگ کشور پذیرفته شود نامعلوم و مبهم است؟!

نتیجه: اداره و مدیریت مستقل فرهنگ کشور توسط ایرانیان ممنوع است چون توسط خداوند متعال حرام مطلق شرعی تلقی گردیده است. این حرام برداشت آدم صفوه‌الله از فضای حاکم بر وحی و الهام و واردات قلبی‌اش بود. پذیرشی که نابهنجاری فرهنگی است و انگره‌مینو و کاهنده و ویران‌کننده‌ی فرهنگ و تمدن آریایی تلقی می‌گردد.

بسیاری از روایت‌های دینی و همچنین موجود در اساطیر و افسانه‌های فارسی مشحون از اغراق است که حاصل تاثیرپذیری از سنت شفاهی نقل اسطوره و افسانه و یا اعجاز پیامبران است. داستان آرش کمانگیر و یا آرش تیرانداز یا ارشسیاتیر نیز از آن جمله می‌باشد. بسیاری از خوارق‌عادات و کرامات انببا و مرسلین ادیان ابراهیمی باید تعبدی و بدون هیچ پرسش و تردیدی پذیرفته شود مانند:

1. آفرینش آدم و حوا در بهشت توسط خداوند
2. ارسال آتش جهت قضاوت و پذیرش هدایا و فدیه‌ی هابیل و قابیل
3. طوفان جهانی نوح و ساخت کشتی توسط این پیامبر در وسط دشتی بی‌آب
4. پیدایش ناقه و فرزندش از کوه با دعای صالح
5. سرد شدن آتش بر ابراهیم
6. تبدیل شدن عصا به مار توسط موسی
7. باز شدن رود نیل با عصای موسی
8. صحبت سلیمان با هدهد و پرندگان
9. طی‌الارض ذوالقرنین کوروش هخامنشی
10. جوان شدن زلیخا به دست حضرت یوسف (علیه‌السلام)

از این معجزات و کرامات فراوان است که باید تعبدا پذیرفته شود و ضمنا تکرارپذیر نیست چون خرق‌عادت است. ادعا بر این نیست که افسانه‌ها و روایت‌های باستانی سکایی خرق‌عادت و معجزه است اما نمایانگر واقعیتی تاریخی و رخ داده بر جمعیت سکاها است. آرش کمانگیر یا ارشسیاتیر فرمانده لشگر منوچهر پیشدادی است که برابر ترک‌های مهاجم به سرزمین مازندران می‌ایستد و مقاومتی جانانه می‌کند و در این راه به شهادت می‌رسد. قرار نیست تعبدا خرق‌عادتی پذیرفته شود بلکه صحبت از لوگو و نمادی جهت محافظت از میهن و سرزمین مادری است.

آرش کمانگیر یکی از شناخته‌شده‌ترین و پرمعناترین شخصیت‌های اساطیری ایران است. او نه تنها یک تیرانداز ماهر، بلکه نماد شجاعت، فداکاری و وطن‌پرستی ایرانیان محسوب می‌شود. داستان آرش، با گذشت هزاران سال، همچنان الهام‌بخش نویسندگان، شاعران و هنرمندان ایرانی بوده است.

ریشه‌های تاریخی و اسطوره‌ای

روایت آرش عمدتاً در شاهنامه فردوسی و منابع تاریخی و فولکلور ایرانی بازگو شده است. او معمولاً به‌عنوان یک پهلوان ملی و مرزبان سرزمین ایران معرفی می‌شود. در دوران جنگ میان ایران و توران، زمانی که تعیین مرز به بن‌بست رسید، آرش با فداکاری خود نشان داد که اراده و شجاعت فردی می‌تواند سرنوشت یک ملت را رقم بزند.

داستان تیر بزرگ

بر اساس افسانه‌ها، آرش داوطلب شد تا با یک تیر، مرز ایران را تعیین کند. او بر فراز کوهی بلند رفت، تیر را از تمام جان و دل رها کرد و این تیر تا دورترین نقطه سرزمین ایران پرتاب شد. گفته می‌شود که در اثر این تلاش جان خود را فدا کرد و خون او زمین را رنگین ساخت. این داستان، تصویر زنده‌ای از ایثار و وفاداری به وطن در ذهن مردم ایران خلق کرده است.

آرش در شعر و ادبیات

آرش نه تنها در ادبیات کلاسیک ایران بلکه در ادبیات معاصر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. او به عنوان نماد مقاومت و جانفشانی در اشعار شاعران مختلف، از فردوسی تا شاعران معاصر، تجلی یافته است. در شعرها و داستان‌های مدرن، آرش گاهی نماینده تلاش فردی در برابر مشکلات و محدودیت‌ها و گاهی سمبل عشق بی‌منت به میهن معرفی می‌شود.

پیام فرهنگی و ملی

آرش نه تنها در ادبیات کهن، بلکه در فرهنگ و هنر ایران نیز جایگاه ویژه‌ای دارد:

1. در ادبیات کلاسیک و مدرن به او اشاره شده و گاهی استعاره‌ای از فداکاری و وطن‌دوستی است.
2. در نقاشی‌ها، شعرها و نمایش‌ها، آرش به‌عنوان سمبل شجاعت و جانفشانی تصویر شده است.
3. آرش همچنین در برخی از نمادهای هویت ملی و روحیه مقاومت ایرانیان تجلی یافته است.

داستان آرش کمانگیر فراتر از یک افسانه ساده است. او نماینده‌ی اراده، ایثار و شجاعت است و یادآور این نکته که گاهی یک اقدام شجاعانه می‌تواند سرنوشت یک ملت را تغییر دهد. نام آرش و داستان او در هنر، نقاشی، موسیقی و حتی نمادهای ملی ایران تکرار شده و همواره الهام‌بخش حس وطن‌دوستی و غرور ملی بوده است.

نتیجه: آرش؛ نمادی زنده در ایران امروز. در دنیای معاصر، آرش همچنان به عنوان نماد ایثار و دفاع از هویت ملی مورد ارجاع قرار می‌گیرد. از او در شعارهای فرهنگی، آثار هنری و برنامه‌های آموزشی یاد می‌شود و به نوعی، پیام تاریخی و اخلاقی خود را به نسل‌های امروز منتقل می‌کند.