در بسیاری از سنتهای دینی و اسطورهای، نامها حاملِ معناهایی ژرفاند. یکی از این نامهای اسرارآمیز، الیاس است؛ چهرهای که در متونِ ابراهیمی بهعنوان پیامبری الهی یاد میشود، اما در افقِ کهنتر و در لایههای اسطورهشناختیِ ایرانی، میتواند به مفهومی فراتر از یک انسانِ تاریخی اشاره داشته باشد: نخستین پرستشگرِ خدا.
ریشهی واژه و بازخوانی ایرانی
در نگاه زبانشناسیِ سنتی، «الیاس» از عبریِ Eliyahu دانسته میشود که از دو جزء تشکیل شده: اِل (El) بهمعنای «خدا» و یاهو (Yahu) بهمعنای «یهوه»؛ و بنابراین کلّ واژه یعنی «خدای من یهوه است».
اما در خوانشِ ایرانی–اسطورهای، کهنتر از تقسیم زبانها، میتوان این نام را از ترکیبِ دو ریشهی بنیادین بازفهمید:
- اِل (El): نشانهی اصلِ الهی یا «خدا».
- یَس / یَز / یَسنا (yas / yaz / yasna): ریشهای اوستایی از فعلِ yaz- بهمعنای «پرستیدن، ستودن و نیایشکردن». از همین ریشه است که واژههای «یَسنا» (آیینِ نیایش) و «یَزَتا» (شایستهی پرستش) در اوستا پدید آمدند.
بدینسان، الیاس = اِل + یَس، یعنی پرستشِ خدا یا پرستشگرِ خدا. این تعبیر، هم از نظر آوایی هم از نظر معناشناسی، با روحِ اسطورهایِ ایرانی سازگار است؛ جایی که ریشهی yaz-، زبانِ ستایش و نیایشِ نخستین انسانها را شکل میداد.
الیاس پیش از خضر
در روایاتِ عرفانیِ اسلامی، خضر جانشینِ الیاس دانسته شده است؛ و خضر، خود از روزگارِ آدم تا کنون زنده است. از اینرو در خوانش رمزی، الیاس میبایست پیش از آدم حضور داشته باشد؛ نه بهعنوان انسان، بلکه بهمنزلهی «روحِ ازلیِ نیایش».
در این معنا، الیاس همان جوهرِ ازلیِ پرستش است، نوری که پیش از آفرینشِ جسمانیِ بشر، «ستایش خدا» را بنیاد نهاد.
نماد سرو؛ تجلی جاودانگی و آزادگی
در فرهنگ ایرانی، سرو درختی استوار و همیشهسبز است که از دیرباز نمادِ جاودانگی، آزادی و آزادگی بهشمار میآمده. از اینرو اگر در برخی متون و اشارات، الیاس یا خضر با سرو سنجیده میشوند، این تشبیه تصادفی نیست:
سرو، درختی است که نه میمیرد و نه خم میشود — درست همانند الیاس و خضر که هر دو زندهی جاوید و آزاد از زماناند. به همین سبب، «سرو خدا» میتواند استعارهای از روح جاودانهی پرستشگرِ خدا باشد؛ نشانی از حیاتِ سبز و آزادِ الیاس در قلمرو الهی.
جمعبندی
| جزء | ریشه | معنا |
|---|---|---|
| اِل (El) | سامی / معنای الهی | خدا |
| یَس / یَز / یَسنا | اوستایی / ایرانی | نیایش، پرستش |
| الیاس (El-Yas) | ترکیب نمادین | پرستشگر خدا، نیایش ازلی |
در این تفسیر، «الیاس» نه فقط نام، بلکه رمز است؛ رمزی از پیوند دو فرهنگِ کهن — سامی و ایرانی — در جستوجوی یک حقیقتِ واحد: ستایشِ خدای یگانه و جاودانگیِ روح آزاد.